Εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια από την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα

ΘΕΜΑ: «Εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια από την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.»

           Κυρίες Διευθύντριες και Κύριοι Διευθυντές, ο Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Κρήτης, με την οδηγία του με αρ. πρωτ. 7322 της 17^ης 10-2012, με εξουσιοδοτεί να επικοινωνήσω μαζί σας και να σας ενημερώσω για τις προετοιμασίες των επετειακών εκδηλώσεων του 2013 για την Ένωση της Κρήτης και τις δυνατότητες που προσφέρονται στην εκπαιδευτική μας κοινότητα για συμμετοχή.

         Όπως σας είναι γνωστό, το προσεχές έτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από το ιστορικό γεγονός της έπαρσης της ελληνικής σημαίας στον Φιρκά των Χανίων (1-12-1913) και την τυπική επισφράγιση του οράματος της ενσωμάτωσης της Κρήτης στον ελληνικό κορμό.

         Το γεγονός αυτό, όσο συμβολικό και αν φαίνεται σήμερα, γιορτάστηκε με λαμπρότητα από τους κοντινούς μας προγόνους στην Κρήτη και στην Ελλάδα σαν ολοκλήρωση μιας ανυποχώρητης προσπάθειας, που ξεκίνησε το 1828 με το σύνθημα «Ένωσις ή θάνατος». Η ιστορική εξέλιξη του συνθήματος αυτού, και του ακατασίγαστου πόθου που περιέκλειε, περιλαμβάνει για την ιδιαίτερη πατρίδα μας απίστευτες θυσίες, ποταμούς αίματος και υπεράνθρωπους αγώνες κατά του Τούρκου δυνάστη και της καιροσκοπικής ευρωπαϊκής διπλωματίας. Οι διαδοχικές, κάθε δέκα περίπου χρόνια, κρητικές επαναστάσεις είχαν πάντα σαν στόχο τη λυτρωτική Ένωση και, παρά την ανισότητα των δυνατοτήτων, αντιμετώπιζαν σταθερά αφενός την ωμή συμφεροντολογία των Δυνάμεων, αφετέρου τη βία, την αυθαιρεσία, την αδικία, την ταπείνωση και τη φρίκη της σκλαβιάς. Το 1898 η τουρκική τυραννία τερματίστηκε, ύστερα από τη σφαγή του 1897, που αναστάτωσε την παγκόσμια κοινή γνώμη. Ο τουρκικός στρατός αποχώρησε πλήρως από την Κρήτη, ως ακατάλληλος να αποτρέψει τη βία και την αιματοχυσία. Σαν μόνο κατάλοιπο της Υψηλής Επικυριαρχίας του σουλτάνου έμεινε μια μεταλλική τουρκική σημαία στη νησίδα της Σούδας. Τα αγήματα των Δυνάμεων, αλλά περισσότερο η Κρητική Χωροφυλακή, εγγυήθηκαν την ασφάλεια και την ευημερία της Κρητικής Πολιτείας, υπό τον πρίγκιπα Γεώργιο. Το νέο καθεστώς της αυτονομίας ήταν ένα βήμα θετικό για τις προσδοκίες των Κρητών, όμως δεν ήταν η Ένωση των ονείρων και των προσευχών τους. Το 1905 στο Θέρισο ξανατέθηκε το αίτημα και οι Δυνάμεις για πρώτη φορά αρκέστηκαν να παρακολουθούν τα γεγονότα και να έπονται των εξελίξεων. Ο πρίγκιπας αποχώρησε, ο Αλέξανδρος Ζαΐμης διορίστηκε το 1906 Ύπατος Αρμοστής και η σκιώδης εξουσία του έφτασε ως το 1908. Ουσιαστικά η Κρήτη αυτοδιοικείται στο εξής, με επικεφαλής μία εκλεγμένη πενταμελή επιτροπή, στην οποία ο Ελευθέριος Βενιζέλος αναδεικνύει τις πολιτικές του αρετές. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αποσύρουν τα στρατεύματά τους από την Κρήτη (1907), δείχνοντας εμπιστοσύνη στους κυβερνητικούς χειρισμούς των Κρητών και στην «Κρητική Πολιτοφυλακή», που τότε ιδρύθηκε. Πολλοί πίστευαν ότι η Κρήτη λυτρώθηκε πια, όμως για τους προγόνους μας λύση του Κρητικού Ζητήματος σήμαινε «Ένωση». Στις 22 Σεπτεμβρίου 1908, με αφορμή την ένωση της Βοσνίας – Ερζεγοβίνης με την Αυστρία και την ανακήρυξη της Βουλγαρίας σε βασίλειο, οι Κρήτες με πάνδημα συλλαλητήρια σε όλη την Κρήτη κηρύσσουν την Ένωση με την Ελλάδα και ανυψώνουν την ελληνική σημαία στον Φιρκά. Αυτή είναι η πρώτη «Ένωση», την οποία όμως ούτε οι Δυνάμεις, ούτε η Οθωμανική Αυτοκρατορία έκαναν δεκτή, παρά την ευνοϊκή ρύθμιση των άλλων βαλκανικών προβλημάτων στη Βουλγαρία και στη Βοσνία. Οι Ευρωπαίοι απειλούν με «επανανάκτηση» της Κρήτης, η δε Τουρκία απειλεί με πόλεμο την Ελλάδα, αν ασχοληθεί με την Κρήτη, και ετοιμάζεται να στείλει και πάλι τουρκικές δυνάμεις στο νησί, για την προστασία δήθεν των Τουρκοκρητών. Οι Ναύαρχοι με στρατιωτική δύναμη από τα πλοία τους κατεβάζουν την ελληνική σημαία, σπάνε τον ιστό και αποχωρούν. Αυτή την κακοποιημένη ελληνική σημαία την άρπαξαν οι Κρήτες από τα χέρια των ξένων στρατιωτών, την παρέδωσαν στον οπλαρχηγό Χατζη Μιχάλη Γιάνναρη για φύλαξη και αυτήν ύψωσαν την 1-12-13 στο ίδιο σημείο.

   Εν μέσω φόβων και αβεβαιότητας οι Κρήτες εισάγουν το ελληνικό δίκαιο στην Κρήτη και προσπαθούν να στείλουν αντιπροσώπους στο ελληνικό κοινοβούλιο. Η Ελλάδα τους αποτρέπει, αλλά όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος τον Φεβρουάριο του 1912, ως νέος πρωθυπουργός της Ελλάδας, προκήρυξε εκλογές, οι Κρήτες παράλληλα εξέλεξαν τους δικούς τους 70 αντιπρόσωπους και τους έστειλαν στην Αθήνα. Οι Ναύαρχοι συνέλαβαν το πλοίο που τους μετέφερε από τα Χανιά και μόνο λίγοι από τις άλλες επαρχίες έφτασαν στην Αθήνα και, παρά τις θερμές συστάσεις του Βενιζέλου, πολιόρκησαν το κοινοβούλιο τον Απρίλιο του 1912. Απωθήθηκαν από τον στρατό και παρά τη θερμή συμπαράσταση του αθηναϊκού λαού αποχώρησαν, φωνάζοντας πάντα το σύνθημα «Ένωση ή θάνατος».        

   Έξι μήνες μετά, τον Οκτώβριο του 1912, οι ίδιοι αυτοί βουλευτές κλήθηκαν στο ίδιο κοινοβούλιο, ύστερα από την κήρυξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου. Οι συνθήκες είχαν αλλάξει, ο νέος πρωθυπουργός είχε ενισχύσει τη θέση της χώρας, η Τουρκία δέχτηκε την επίθεση όλων των βαλκανικών χωρών, η οικονομία της είχε καταρρεύσει, ο στρατός της είχε διαλυθεί σε πολλά μέτωπα και δεν είχε παρά να υποκύψει στους όρους των νικητών. Με την αποδοχή των Κρητών βουλευτών η Αθήνα διακήρυξε την de facto Ένωση. Με τη συνθήκη του Λονδίνου (Μάιο 1913) και την παραίτηση του σουλτάνου από κάθε διεκδίκηση επί της Κρήτης, επήλθε και η de jure Ένωση. Δεν απέμενε πλέον παρά η εθιμοτυπία της έπαρσης της ελληνικής σημαίας για να ολοκληρωθεί συμβολικά και ουσιαστικά πια ο προαιώνιος πόθος της ενσωμάτωσης. Οι πολεμικές συνθήκες και οι κυβερνητικοί περισπασμοί επέτρεψαν στον βασιλιά Κωνσταντίνο και στον πρωθυπουργό Βενιζέλο να κατεβούν στην Κρήτη την 1^η Δεκεμβρίου 1913, για τη συμβολική αυτή πράξη, που γιορτάστηκε ξέφρενα σε όλη την Ελλάδα, σαν δικαίωση μακροχρόνιων αγώνων και ανυπολόγιστων θυσιών.

       Αυτή την αλληλουχία γεγονότων θα πανηγυρίσομε εμείς οι ευτυχείς κληρονόμοι, που καλούμαστε ύστερα από 100 χρόνια να στρέψομε το βλέμμα μας προς τους παππούδες και τους προγόνους, εκείνους που πάλεψαν με αυταπάρνηση για να μας εξασφαλίσουν μια ειρηνική και γαλήνια πατρίδα, διασφαλισμένη από κάθε επιβουλή.

       Η συμμετοχή των σχολείων στις επετειακές εκδηλώσεις είναι αυτονόητη. Άλλωστε και τότε οι δάσκαλοι και οι μαθητές είχαν τον πρώτο λόγο στους πανηγυρισμούς και τις παρελάσεις.

     Κύριοι Διευθυντές, με την παρακίνηση και τη φροντίδα τη δική σας νομίζω ότι και οι διδάσκοντες και οι μαθητές θα ανταποκριθούν πρόθυμα και θα συνεργαστούν για να αναδείξουν ερευνητικά και συνεργατικά μία από τις πολλές πτυχές του γεγονότος, με παραγωγή γραπτού λόγου ή συλλογή και ανάδειξη εικαστικού και ιστορικού υλικού. Όπως υποδεικνύεται και στην πρόταση του κ. Διευθυντή Δ/θμιας Εκπαίδευσης του Νομού μας με αρ. πρωτ. 5649 της 6^ης 11-2012, που μας κοινοποιήθηκε, η συμμετοχή των σχολείων μπορεί να ενταχθεί στο πρόγραμμα σχολικών δραστηριοτήτων ή να έχει τη μορφή ερευνητικής διαθεματικής εργασίας, μεσοπρόθεσμου δηλαδή project, που θα ολοκληρωθεί ως τον προσεχή Μάιο (2013).

         Οι δικές μου προτάσεις διερμηνεύουν περισσότερο αυτή τη θεματολογία των projects, πάνω στα οποία μπορούν να εργαστούν οι μαθητές, υπό την καθοδήγηση καθηγητών από όλες τις ειδικότητες. Η ανάδειξη της συμμετοχής του διαμερίσματος Λασιθίου στον στόχο της Ένωσης νομίζω ότι έχει πρωτοτυπία και ενδιαφέρον, αν ασχοληθούμε ερευνητικά με τα πρόσωπα που τότε πρωταγωνίστησαν, με τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν (δημοσιογραφικά, καλλιτεχνικά, οικονομικά, επιστημονικά, διπλωματικά) και τις ιδιαίτερες τοπικές συνθήκες που επικρατούσαν. Αξιόλογο θα είναι κάθε σχολική μονάδα να ασχοληθεί με τις προσωπικότητες του πνεύματος και των αγώνων που προέρχονται από τον τόπο της και να αναδείξει τον ξεχωριστό της ιστορικολαογραφικό πλούτο. Ενδεικτικά και μόνο για σκέψη και ανατροφοδότηση σημειώνω τα παρακάτω θέματα:

1. Οι πανηγυρισμοί της Ένωσης στο Λασίθι μέσα από τα δημοσιογραφικά, σχολικά, διοικητικά και εκκλησιαστικά αρχεία. (Το περιοδικό Αμάλθεια των ετών 1981- 1982, τχ. 48,49,50,51, φιλοξενεί μελέτες σχετικές της Ανθούλας Χριστουλάκη.)
2. Η ιστορία του συνθήματος «Ένωσις ή θάνατος» στο Λασίθι και στην Κρήτη.
3. Ημερολόγιο (γεγονοτολόγιο) του 1912-1913 με τον συγκλονιστικό βηματισμό προς την Ένωση.
4. Η εκπαιδευτική πραγματικότητα πριν και μετά την Ένωση. (Ο εκ Λασιθίου καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Αντ. Χουρδάκης,       έχει δημοσιεύσει αξιόλογες μελέτες για την παιδεία του 1898 – 1913 και τη μεταγενέστερη.
5. Η Σπιναλόγκα πριν και μετά την Ένωση.
6. Συλλογή και σχολιασμός φωτογραφικών και κινηματογραφικών ντοκουμέντων από τα γεγονότα της Ένωσης.
7. Αναζήτηση και καταγραφή των οικονομικών μεγεθών της εποχής και των αναπτυξιακών αναγκών, που προέκυψαν μετά το 1913. (Υπάρχουν στοιχεία για τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την οδοποιία, το εμπόριο, τις εξαγωγές, τις εισαγωγές, τα λιμενικά έργα, τις φυλακές, τα σχολεία, τα νοσοκομεία κ.λπ., που φανερώνουν το βιοτικό επίπεδο και       τις συνθήκες της εποχής.)
8. Μελέτη και σχολιασμός των τοπικών ιστοριογράφων στις αναφορές τους για την Ένωση πριν και μετά το 1913. (Αξίζει να γνωρίσουν οι μαθητές έστω και στο πλαίσιο ενός project το συγγραφικό έργο του Εμμανουήλ Αγγελάκη από τη Σητεία, του Στεργίου Σπανάκη από το Τζερμιάδω, του Ελ. Πλατάκη, του Θ. Δετοράκη, του Ι. Μουρέλου, του Βασ. Ψιλάκη κ.ά.)
9. Παράσταση ή διασκευή του δράματος «Η Κρήτη παλαίουσα» του Αντωνίου Βορεάδου, από το Τζερμιάδω, καθηγητή, γυμνασιάρχη και βουλευτή Λασιθίου την εποχή εκείνη. (Υπάρχουν πολλά ποιητικά και δραματικά κείμενα σχολικής προέλευσης από την εποχή εκείνη, που περιμένουν κάποια φιλέρευνη δράση για να ξαναδούν το φως και να μας δείξουν τις ρίζες μας.)
10. Βιογραφία και εργογραφία των τοπικών οπλαρχηγών, που υπηρέτησαν και ζωογόνησαν το όραμα της Ένωσης. (Αξίζει να μελετηθεί από τους μαθητές το έργο των Εμμ. Μηλιαρά από το Τζερμιάδω, Κων. Σφακιανάκη από το Βραχάσι, Εμμ. Καζάνη από το Μαρμακέτω, Εμμ. Κοκκίνη από τη Νεάπολη, Εμμ. Κοζύρη από το Μεραμπέλλο και πολλών άλλων.)
11. Η στάση των Τουρκοκρητών και των Εβραίων του Λασιθίου στο γεγονός της Ένωσης.
12. Αναζήτηση βιογραφικών στοιχείων για τους βουλευτές Λασιθίου που τον Απρίλιο 1912 εκδιώχτηκαν και τον Οκτώβριο 1912 έγιναν δεχτοί

στο Ελληνικό Κοινοβούλιο, πραγματοποιώντας de facto την Ένωση. (Πρόκειται, με επιφύλαξη, για τους βενιζελικούς Ν. Γιαννικάκη, Ν. Παπαδάκη, Μ. Σφακιανάκη, τους μιχελιδακικούς Ν. Μουρέλο, Ι. Παπαμαστοράκη, Κ. Δολαψάκη, Ν. Δαμηλάκη, Ιωσ. Βατσάκη, τους κουνδουρικούς Κουνούγιο και Ι. Καπετανάκη και τον ανεξάρτητο Εμμ. Μανουσογιαννάκη. Πιθανότατα η οικογενειακή παράδοση αυτών των ονομάτων να κατέχει κάποια αξιόλογα στοιχεία που αξίζει να προβληθούν.)

13. Αναζήτηση στοιχείων για την εθελοντική στράτευση, από το διαμέρισμα Λασιθίου, μετά τον Οκτώβριο 1912.

14. Η de facto και η de jure Ένωση.

15. Μνημεία και ανδριάντες προσωπικοτήτων της Ένωσης στον Νομό μας.

16. Οι τουρκικές ερμηνείες για την Ένωση και οι αντιδράσεις των Τούρκων μέσα από δημοσιογραφικά και ιστορικά κείμενα.

17. Αναζήτηση γραμματοσήμων, λαϊκών εικόνων, κερμάτων, μεταλλίων, καρτ ποστάλ, αναμνηστικών, σημαιών, λαβάρων, εικαστικών, ενθυμίων… από την Ένωση.

18. Έκθεση ιστορικών και λογοτεχνικών βιβλίων για την Ένωση.

19. Ο «Ύμνος της Κρήτης» του Γεωργίου Παράσχου και η μελοποίησή του από τον Διον. Λαυράγκα.

20. Το μελόδραμα «Ολονυκτία της Κρήτης» του Σπυρίδωνα Καίσαρη και η ανάλυσή του.

21. Το καταδρομικό «Ένωσις» και η δράση του στις θάλασσες της Κρήτης με τον Μυκονιάτη πλοίαρχο Νικόλαο Σουρμελή.

22. Κοινωνικές, πολιτικές και διοικητικές αλλαγές στη ζωή του πολίτη της Κρήτης μετά το 1913.

               ……………………………………………………………………………………………………………

     Νομίζω ότι αν και στους άλλους νομούς γινόταν κάτι ανάλογο, το ιστορικό γεγονός της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα θα φωτιζόταν πληρέστερα και ο χώρος της παιδείας θα συμμετείχε αποτελεσματικότερα. Τα κείμενα από αυτές τις Ερευνητικές Εργασίες μπορούν να συγκεντρωθούν σε μια ηλεκτρονική βάση και να χρησιμοποιηθούν σε CD ή εκδόσεις κατά την κύρια φάση των εκδηλώσεων, τον Δεκέμβριο του 2013.

       Έχω τη γνώμη ότι η νέα γενιά στα σχολεία μας πρέπει να προσεγγίσει με δραστήριο και ανακαλυπτικό τρόπο την επέτειο της Ένωσης. Η παθητική ακρόαση δεν ενθουσιάζει πια κανέναν. Τα Σχέδια Εργασίας καταλήγουν πάντα σε παραγωγή γραπτού λόγου και αυτό για την περίσταση είναι πολύτιμο και πλαισιώνει τις εκδηλώσεις με υλικό ουσίας. Το κόστος των projects αυτών είναι μηδαμινό και δεν θα ζημιώσει αισθητά τα σχολικά ταμεία. Το συνολικότερο κέρδος θα είναι ασυγκρίτως μεγαλύτερο.

       Κύριοι Διευθυντές, αν στο σχολείο σας γίνει κάποια διαφορετική προσέγγιση του γεγονότος ή αν επιλέξετε άλλον τρόπο εργασίας, αγνοήστε το έγγραφο αυτό. Αν όχι, χρησιμοποιήσετε τις προτάσεις μου στην επόμενη παιδαγωγική συνεδρίαση του σχολείου σας και καλέστε τους συναδέλφους καθηγητές να οργανώσουν το έργο χωρίς χρονοτριβή. Οφείλω να σας ενημερώσω ότι και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών ¨Ελευθέριος Βενιζέλος¨ , στα Χανιά, έχει εκδώσει κατάλογο εκδηλώσεων και καλεί ιδιώτες και δημόσιους φορείς από όλους τους νομούς στις δικές του παγκρήτιες εκδηλώσεις. Την έκδοση αυτή των 29 σελίδων θα βάλω στο site της Δ/νσης Δ/θμιας Λασιθίου για ενημέρωσή σας. Επιγράφεται «1913 – 2013, 100 χρόνια από την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα». Αν κάποιοι θέλουν να συνεργαστούν στις δράσεις αυτές θα βρουν σχετικές οδηγίες.

       Είμαι στη διάθεσή σας για κάθε σχετική συνεργασία.